Poradnik dla pacjenta: Co to jest Alergia? 2/9 —

NADWRAŻLIWOŚĆ, CZYLI NADMIERNA REAKCJA ORGANIZMU

Alergia, nazywana także nadwrażliwością alergiczną, jest nieprawidłową, nadmierną reakcją organizmu na czynniki, które dzięki zjawisku tolerancji immunologicznej nie wywołują niepożądanych reakcji u zdrowych ludzi.
Czynniki odpowiedzialne za wywoływanie objawów nadwrażliwości to alergeny. Za występowanie objawów alergii odpowiadają głównie przeciwciała (immunoglobuliny E – IgE) i komórki układu odpornościowego (limfocyty T) rozpoznające alergen jako zagrożenie dla organizmu. Odczulanie, tzw. immunoterapia alergenowa, dzięki uruchomieniu mechanizmów tolerancji alergenów zapobiega nadmiernej reakcji na te czynniki.

REAKCJE OBRONNE ORGANIZMU

Przeciwciała klasy IgE należą do jednej z pięciu klas immunoglobulin zaangażowanych w reakcje obronne organizmu. Odpowiadają one m.in. za walkę z pasożytami, co jest korzystnym działaniem. Niestety ich negatywna
rola polega na wywoływaniu alergii. Swoiste IgE (sIgE) to przeciwciała rozpoznające poszczególne alergeny. Skłonność do nadmiernej produkcji sIgE jest dziedziczna, ale regulacja ich produkcji zależy także od czynników
środowiskowych wpływających zarówno na geny (tzw. czynników epigenetycznych), jak i na funkcjonowanie układu immunologicznego.

Gdy alergen wnika do organizmu, jest rozpoznawany przez przeciwciała sIgE, które tworzą kompleksy z alergenem. Takie kompleksy aktywują komórki układu odpornościowego, mastocyty, bazofile, które uwalniają zmagazynowane w nich substancje o dużej sile biologicznej odpowiedzialne za takie objawy alergii, jak: świąd skóry, nosa, spojówek, pokrzywka, obrzęk tkanki podskórnej, błony śluzowej nosa, wyciek wodnistej wydzieliny z nosa, skurcz oskrzeli, a nawet rozszerzenie naczyń krwionośnych prowadzące do spadku ciśnienia tętniczego i wstrząsu anafilaktycznego. Substancje te to głównie histamina, leukotrieny i tryptaza. W dalszym etapie substancje aktywujące układ immunologiczny, tj. cytokiny, doprowadzają do rozwoju przewlekłego zapalenia związanego przede wszystkim z działaniem leukocytów (zwłaszcza granulocytów kwasochłonnych – eozynofilów) w skórze, błonie śluzowej nosa, oskrzelach, przewodzie pokarmowym. W drodze tego zapalenia rozwijają się m.in. alergiczny nieżyt nosa, astma, atopowe zapalenie skóry, alergie pokarmowe czy eozynofilowe zapalenie przełyku.

RODZAJE ALERGENÓW

W zależności od drogi, którą alergeny przenikają do ustroju, klasyfikuje się je jako:

wziewne (powietrzopochodne)
pokarmowe,
kontaktowe (wnikające przez skórę, np. metale, kosmetyki czy chemikalia),
jady owadów (wstrzyknięcie przez skórę podczas użądlenia),
leki i inne substancje stosowane w medycynie (np. środki kontrastowe w radiologii).

Nieżyt nosa, spojówek, astma alergiczna

Alergeny wziewne są odpowiedzialne za występowanie objawów alergicznego nieżytu nosa, alergicznego nieżytu spojówek oraz astmy alergicznej.

Najczęstszymi alergenami wziewnymi są:

pyłki roślin (drzew, traw, chwastów),
roztocze kurzu domowego (np. Dermatophagoides pteronyssinus, Dermatophagoides farinae),
zarodniki niektórych rodzajów pleśni (Alternaria, Cladosporium, Penicillium),
alergeny pochodzenia zwierzęcego (występujące m.in. w sierści, naskórku lub ślinie zwierząt domowych,
hodowlanych lub laboratoryjnych).

Na niektóre alergeny osoby alergiczne są eksponowane cyklicznie, np. w okresie pylenia roślin, na inne stale, całorocznie, jak w wypadku alergenów roztoczy obecnych w kurzu domowym.

Alergeny homologiczne i reakcje krzyżowe na alergeny

Pewne grupy alergenów wziewnych mają podobną budowę, a w konsekwencji podobnie działają na organizm. Tak dzieje się w wypadku pyłków różnych gatunków traw rodziny wiechlinowatych (Pooideae) czy pyłków drzew rodziny brzozowatych (Betulaceae – leszczyna, olcha i brzoza).

Alergeny homologiczne mogą wywołać reakcje krzyżowe. Przykładem są towarzyszące alergii wziewnej reakcje alergiczne na pokarmy, związane z homologią, tj. podobieństwem tych alergenów. Częstym przykładem jest alergia na pyłek brzozy i występujące po zjedzeniu jabłka lub owoców pestkowych katar nosa i spojówek oraz obrzęk gardła. Objawy te nazywamy zespołem alergii jamy ustnej lub zespołem pokarmowo-pyłkowym.

Objawy skórne i ze strony układu pokarmowego

Alergii pokarmowej u dzieci najczęściej towarzyszy atopowe zapalenie skóry i objawy ze strony przewodu pokarmowego jak bóle brzucha i biegunka.

Dusznoiści i kaszel

U młodzieży i dorosłych częściej obserwuje się zarówno objawy skórne, jak i objawy ze strony układu oddechowego.

Anafilaksja – groźna dla życia

Najgroźniejszym objawem alergii pokarmowej jest anafilaksja. Jest to reakcja bezpośrednio zagrażająca życiu, w której występują gwałtowane objawy ze strony kilku narządów.

Do najczęstszych alergenów pokarmowych należą:

mleko,
jajko kurze,
orzeszki ziemne (roślina fasolowata),
orzechy drzew (gł. nerkowiec i orzech laskowy),
pszenica,
soja,
ryby i owoce morza.

Świąd skóry i wypryski

Alergia kontaktowa najczęściej wywołuje świąd skóry i wypryski, tj. grudki i pęcherzyki w miejscach kontaktu z alergenem, czasem uogólnionych i występujących na obszarze skóry niemającej bezpośredniego kontaktu
z czynnikiem ją wywołującym.

Najczęstszymi alergenami kontaktowymi są:

metale (nikiel, chrom, kobalt),
żywice epoksydowe (składniki farb i lakierów),
barwniki,
lateks,
leki stosowane miejscowo,
kosmetyki,
środki czyszczące i dezynfekujące.

Wśród innych grup alergenów na uwagę zasługują jady owadów, a szczególnie owadów błonkoskrzydłych: pszczół, trzmieli, os i szerszeni.

Alergiczne reakcje miejscowe

Pacjenci z alergią na jad owadów błonkoskrzydłych po użądleniu przez te owady mają duże, bolesne obrzęki w miejscu użądlenia, które utrzymują się ponad dobę. Nazywane są one alergicznymi reakcjami miejscowymi.

Czterostopniowa skala odczynów uogólnionych

Alergia na jad owadów niekiedy powoduje odczyny uogólnione, które klasyfikowane są w czterostopniowej skali ciężkości, gdzie stopnie 1. i 2. to reakcje niezagrażające życiu, zaś reakcje stopnia 3. i 4. stanowią zagrożenie życia.

Obrzęk górnych dróg oddechowych, duszność i spadek ciśnienia

Najgroźniejszymi objawami alergii na jad owadów błonkoskrzydłych są:

obrzęk górnych dróg oddechowych, w tym gardła,
ciężki napad duszności spowodowany skurczem krtani lub oskrzeli oraz spadek ciśnienia, prowadzący do niedokrwienia kluczowych dla życia narządów, m.in serca i mózgu.